Jak pomóc choremu wstać z łóżka — bezpiecznie dla niego i dla opiekuna

Aby bezpiecznie pomóc choremu wstać z łóżka, rozbij ruch na 3 etapy: obrót na bok, przejście do siadu ze spuszczeniem nóg i wstawanie z pochyleniem tułowia do przodu. Chory robi tyle, ile potrafi sam, a opiekun tylko go prowadzi: stoi blisko, w lekkim rozkroku, z ugiętymi kolanami. Nigdy nie ciągnij chorego za ręce ani pod pachami.

Poniżej: objawy alarmowe, przygotowanie miejsca, kroki z opisem chwytów, ochrona kręgosłupa opiekuna i najczęstsze błędy.

Spis treści

Jak przygotować łóżko i pokój przed wstawaniem?

Ustaw łóżko tak, by chory siedząc na brzegu miał stopy płasko na podłodze, a kolana mniej więcej na wysokości bioder. Zablokuj kółka łóżka i wózka, usuń dywanik, kable i kapcie bez pięty. Przygotuj stabilne krzesło z podłokietnikami, balkonik lub kule w zasięgu ręki oraz dobre oświetlenie, także w nocy.

Choremu załóż buty z pełną piętą, a nie same skarpety. Więcej o ustawieniu mebli, poręczach i łazience piszemy we wpisie jak przygotować mieszkanie do rehabilitacji domowej.

Jak krok po kroku pomóc choremu wstać z łóżka?

Najpierw poproś chorego o zgięcie nóg i obrót na bok, twarzą do ciebie. Następnie pomóż mu spuścić nogi z łóżka i odepchnąć się łokciem, a potem dłonią, do siadu. Po chwili odpoczynku chory przesuwa się na brzeg łóżka, cofa stopy, pochyla tułów do przodu i wstaje, odpychając się rękami od materaca.

1. Zapowiedz ruch. Powiedz, co robicie, i licz „raz, dwa, trzy – wstajemy”.
2. Obrót na bok. Chory zgina nogi, kładzie rękę w stronę obrotu i przetacza się na bok. Ty pomagasz, trzymając go za bark i biodro, a nie za rękę.
3. Siad. Chory spuszcza stopy za krawędź łóżka i odpycha się łokciem, potem dłonią. Ty wspierasz bark, a drugą ręką prowadzisz nogi.
4. Odpoczynek. Niech posiedzi chwilę, z rękami opartymi o łóżko. Zapytaj, czy nie kręci mu się w głowie.
5. Wstanie. Chory cofa stopy pod kolana, pochyla się „nosem nad palcami” i wstaje. Ty stoisz z boku, po słabszej stronie, z ręką przy jego biodrze i łopatce.
6. Stabilizacja. Zanim zrobi pierwszy krok, chory stoi chwilę, trzymając się balkonika.

Jeśli chory zgłasza ból, zawroty głowy lub nagłe osłabienie, przerwij i posadź go z powrotem.

Jak opiekun ma chronić swój kręgosłup?

Stań jak najbliżej chorego, w rozkroku na szerokość bioder, jedna stopa lekko przed drugą. Uginaj kolana i biodra, a plecy trzymaj proste. Nie skręcaj tułowia – obracaj się, przestawiając stopy. Siłę bierz z nóg, nie z rąk. Jeśli chory nie jest w stanie pomóc, nie podnoś go sam, tylko poproś drugą osobę lub użyj sprzętu.

Przy dużym obciążeniu pomaga pas do przenoszenia, obrotnica lub podnośnik – sprzęt warto dobrać z fizjoterapeutą.

Czego nie robić, pomagając choremu wstać?

Nie ciągnij chorego za ręce ani nie podnoś go, chwytając pod pachami. Taki chwyt przeciąża staw barkowy i może go uszkodzić, a u osób po udarze sprzyja bolesnemu barkowi po stronie niedowładu. Nie zakładaj też rąk chorego na swoją szyję, nie spiesz się i nie wyręczaj go w ruchach, które potrafi wykonać sam.

Częste błędy to wstawanie zaraz po przebudzeniu, bez chwili siedzenia, oraz stawanie przed chorym zamiast z boku, co blokuje mu pochylenie tułowia.

Jak fizjoterapeuta może pomóc w domu?

Fizjoterapeuta w czasie wizyty domowej ocenia, ile chory potrafi zrobić sam, ćwiczy z nim siły i równowagę oraz uczy opiekuna bezpiecznych chwytów na jego własnym łóżku. Doradza też w wyborze sprzętu, np. balkonika, pasa lub poręczy. Rehabilitację domową prowadzimy do 15 km od Rydułtów, m.in. w Rybniku i Wodzisławiu Śląskim.

Rehabilitacja domowanauka wstawania, przesiadania i chodzenia w domu chorego, instruktaż dla opiekunaorientacyjnie ok. 200 zł do 5 km, dalej + 2 zł/km; dokładną cenę ustalamy przy rezerwacji

Ceny obowiązują od 08.2026. Liczbę wizyt fizjoterapeuta ustala indywidualnie. Jeśli bliski właśnie wrócił do domu, przeczytaj, od czego zacząć rehabilitację seniora po szpitalu.

Podsumowanie

Wstawanie z łóżka rozbij na 3 etapy: obrót na bok, siad i wstanie z pochyleniem do przodu, z chwilą odpoczynku pomiędzy. Opiekun stoi blisko i z boku, pracuje nogami, nie ciągnie za ręce. Gdy chory nie pomaga przy wstawaniu, potrzebna jest druga osoba, sprzęt lub instruktaż fizjoterapeuty w domu.

Najczęściej zadawane pytania

Co zrobić, gdy chory zaczyna upadać podczas wstawania?

Nie próbuj go zatrzymać na siłę, bo możecie upaść oboje. Przytrzymaj go blisko siebie za biodra i pomóż mu powoli zsunąć się na łóżko, krzesło lub podłogę, chroniąc głowę. Po upadku nie podnoś go od razu – sprawdź, czy nic go nie boli, a przy bólu biodra lub urazie głowy wezwij pomoc.

Czy warto kupić pas do przenoszenia lub podnośnik?

Pas do przenoszenia daje opiekunowi pewny chwyt przy biodrach zamiast ciągnięcia za ubranie lub ręce i jest przydatny, gdy chory częściowo pomaga przy wstawaniu. Podnośnik jest potrzebny, gdy chory nie może obciążyć nóg. O wyborze sprzętu najlepiej zdecydować po ocenie fizjoterapeuty, bo zbędny sprzęt może ograniczać samodzielność.

Co zrobić, gdy choremu kręci się w głowie po wstaniu?

Posadź go od razu z powrotem i poczekaj, aż zawroty miną. Przy kolejnej próbie niech dłużej posiedzi na brzegu łóżka i poruszy stopami, co ułatwia krążenie. Jeśli zawroty powtarzają się, pojawia się omdlenie lub zaburzenia widzenia, skontaktuj się z lekarzem, bo przyczyną mogą być leki lub spadki ciśnienia.

Jak pomóc wstać osobie po udarze?

Zasady są te same, ale opiekun stoi zawsze po stronie niedowładu, chroni słabszy bark i nie ciągnie za niedowładną rękę. Kierunek obrotu i stronę, przez którą chory schodzi z łóżka, warto ustalić z fizjoterapeutą i przećwiczyć w domu, bo zależą od stopnia niedowładu, napięcia mięśni i ustawienia łóżka.

Źródła

• Saedon N.I., Tan M.P., Frith J., The Prevalence of Orthostatic Hypotension: A Systematic Review and Meta-Analysis, The Journals of Gerontology: Series A, 2020.
• Waters T.R., When is it safe to manually lift a patient?, American Journal of Nursing, 2007.
• National Institute for Health and Care Excellence (NICE), Stroke rehabilitation in adults (NG236), 2023.
• Ustawa z dnia 25 września 2015 r. o zawodzie fizjoterapeuty.